Bielski Konrad, urodził się 01.11. 1902 w Piatydniach na Wołyniu, zmarł 26.06.1970 w Lublinie, poeta, prozaik. W 1922 przybył z rodziną do Lublina, ukończył prawo. Od 1931 do wojny pracował w Krasnymstawie jako adwokat. Podczas okupacji w Kraśniku; po wyzwoleniu mieszkał w Lublinie. Należał do zespołu redakcyjnego „Kameny", był współzałożycielem lubelskich pism literackich „Lucifera" (1921-22) i „Reflektora", a także współtwórcą skupionej wokół pisma grupy literackiej. Przyjaźnił się z Józefem Czechowiczem. Jego poezja, ilościowo szczupła, powstała w kręgu twórczości futurystów, wczesnego Skamandra i Nowej Sztuki. Rozproszone wiersze zebrał w tomie Wczoraj i przed wczoraj(1967). Gawędziarskie wspomnienia o przedwojennym środowisku lubelskim przynosi Most nad czasem (1963), Spotkania z Kazimierzem (1965), Tajemnica kawiarni „ U Aktorów" (1966).

Borowski Tadeusz, urodził się 12.12.1922 w Żytomierzu, zmarł 03.07.1951 w Warszawie, polski prozaik, poeta, publicysta. Dzieciństwo przeżył na Ukrainie. Po repatriacji w 1932 rodzina osiedliła się w Warszawie. Maturę uzyskał na tajnym komplecie - w okresie okupacji. Na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim studiował polonistykę. Działał w konspiracyjnym życiu kulturalnym lewicującej młodzieży. W 1943 aresztowany i wywieziony do Oświęcimia, następnie m.in. w obozie Dachau-Allach. W 1946 powrócił do kraju, ukończył polonistykę w Uniwersytecie Warszawskim. Członek Polskiej Partii Robotniczej. Praca w Polskim Biurze Informacji Prasowej w Berlinie. Czołowy publicysta „Nowej Kultury". Rozczarowany ówczesną rzeczywistością, popełnił samobójstwo.
Jeden z głównych przedstawicieli literatury pokolenia wojennego (pokolenie Kolumbów). W 1942 debiut cyklem wierszy Gdziekolwiek ziemia. W poezji obozowej (Imiona nurtu) oraz w opowiadaniach Pożegnanie z Marią i Kamienny świat (1948) wyraził tragizm i poniżenie "epoki pieców" oraz głęboki kryzys tradycyjnych wartości humanistycznych, oskarżony z tego powodu o nihilizm. Później uległ uproszczeniom realizmu socjalistycznego, m.in. Opowiadania z książek i gazet (1949).

Chamiec Józef, urodził się 26.12.1841 we wsi Hrani koło Łucka, zmarł 19.08.1915 w Paryzu. Poeta, publicysta, tłumacz. Za udział w powstaniu styczniowym w 1863 uwięziony przez Austriaków, zbiegł i wyemigrował do Francji. Był krewnym E. Hańskiej-Balzac. W 1865 nabył majątek pod Paryżem. Wiele publikował w prasie polskiej, wydał we Lwowie Próby rymotwórcze (1869), a w Paryżu Księgę sonetów (1873), Jesienne pieśni (1880) i in.  

Chmielowski Benedykt (Joachim) , urodził się 20 lub 21.04. 1700 na Wołyniu, zmarł 7.04.1763 w Firlejowie pod Rohatyniem (Podole), pisarz dewocyjny, autor encyklopedii, ksiądz. Ukończył seminarium katedralne we Lwowie, kierował dziekanatem kościelnym w Rohatynie, a od 1761 był kanonikiem katedralnym w Kijowie. Autor kompilacyjnych książek religijnych oraz modlitewników (m.in. Bieg roku całego 1728, Ucieczka przez świętych do Boga, Wyprawa na tamten świat (1730), Kotwica w ostatniej toni (1747), kazań i żywotów świętych, a także pierwszej polskiej encyklopedii Nowe Ateny (t.1,2, 1745-46). Twórczość Chmielowskiego była często uznawana za przykład prymitywizmu sarmackiego światopoglądu w czasach saskich. Dziś akcentuje się częściej erudycję autora, koloryt i zalety artystyczne utworów.

Conrad Joseph, właściwie Teodor Józef Konrad Korzeniowski, urodził się 04.12.1857 r. w Berdyczowie, zmarł 03.08.1924 r. w Bishopsbourne w Anglii. Wybitny angielski pisarz pochodzenia polskiego. Syn powstańca styczniowego Apolla Korzeniowskiego, przebywał wraz z rodzicami na zesłaniu w Rosji. Po śmierci rodziców zaopiekował się nim wuj Tadeusz Bobrowski. W 1874 przerwał naukę w gimnazjum i wyjechał na zachód. W 1878 zaciągnął się jako marynarz na statek angielski, robiąc karierę aż do stopnia kapitana (1886), pływając m.in. do Australii, Archipelagu Malajskiego, Afryki (Kongo). W 1894 porzucił zawód marynarza, poświęcając się pisarstwu. Debiutował Szaleństwem Almayera (1895), ale dopiero powieść Los (1914) przyniosła mu samodzielność pisarską i materialną. W 1914 bawił w Polsce, w czasie I wojny światowej popierał w licznych wystąpieniach swój rodzinny kraj.
Jego twórczość została uznana za klasykę literatury światowej XX w. Wykorzystał w niej swoją bogatą biografię, kładąc nacisk na ideały honoru, wierności, obowiązku i odwagi w walce ze ślepym, często okrutnym przeznaczeniem. Najbardziej znane dzieła o tematyce morskiej to m.in. Murzyn z załogi Narcyza (1897), Tajfun (1902), autobiograficzna powieść Smuga cienia (1917).Utwory związane tematycznie z Malajami: Lord Jim (1900), Ocalenie (1920), oraz z Kongiem, np. Jądro ciemności (1902). W niektórych utworach poruszał współczesne problemy społeczno-polityczne, m.in. w Tajnym agencie (1907) czy W oczach Zachodu (1911) i Nostromo (1904). Akcja Korsarza (1923) oraz kilku innych opowieści toczy się w czasach napoleońskich (Napoleon I).
Jego prozę cechuje realizm, filozoficzna refleksja, a także wnikliwa analiza psychologiczna. Pisana mistrzowską angielszczyzną. Przekłady jego utworów na język polski ukazywały się w kilka lat po wydaniach angielskich, dzieła zebrane J. Conrada w polskim przekładzie ukazały się w latach 1972-1974 w 27 tomach. 

Czacki Michał, urodził się 1753 lub 1755 w Porycku (dziś Pawliwka) na Wołyniu, zmarł 28.12.1828 w Sielcach na Wołyniu, brat Tadeusza Czackiego, działacz polityczny, publicysta, pamiętnikarz. Podczaszy koronny. Jako poseł na Sejm Wielki był jednym z najczynniejszych zwolenników reform; w okresie 1792-95 przebywał za granicą. Oprócz mów sejmowych wydawał pisma satyryczne przeciwko targowiczanom, m. in. Rozmowy nad Styksem, oraz rozprawki filozoficzne; pośmiertnie ukazały się cenne Wspomnienia z roku 1788 po 1792, 1862.

Czacki Tadeusz, urodził się 28.08.1765 w Porycku (dziś Pawliwka) na Wołyniu, zmarł 08.02.1813 w Dubnie; historyk, działacz gospodarczy i oświatowy, twórca prac z zakresu historii, prawa i statystyki, bibliofil. W czasie panowania króla Stanisława Augusta członek Komisji Kruszcowej i Skarbowej. Propagator rzemiosła i handlu, badał możliwości handlu z Turcją i Mołdawią. Pracował nad stworzeniem dokładnej hydrograficznej mapy Polski i Litwy, potrzebnej do regulacji rzek. Współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie (1800). Wyznaczony został na kontynuatora Historii narodu polskiego Adama Naruszewicza. Jego praca O litewskich i polskich prawach, t.1-2, 1800-01 jest pierwszą w Polsce próbą historycznej interpretacji prawa. Zachęcał do zbierania pieśni i podań ludowych jako źródeł do dziejów przedchrześcijańskich. Od 1803 jako wizytator szkół guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej zasłużył się dla rozwoju oświaty na tych terenach, znacznie pomnażając ilość szkół, wiążąc je z potrzebami gospodarczymi. Dziełem jego życia było utworzenie Liceum Krzemienieckiego (1805). Wiele jego pism zostało wydanych pośmiertnie.

Czacki Włodzimierz (1834-1888), poeta, publicysta, dyplomata. Od 1851 w Rzymie. Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1867 został sekretarzem papieża Piusa IX. Od 1879 arcybiskup Salaminy i nuncjusz papieża Leona XIII w Paryżu. Od 1882 kardynał. Pracując w watykańskim sekretariacie stanu zajmował się sprawami politycznymi. Od 1878 uczestniczył w negocjacjach prowadzonych w celu zakończenia Kulturkampfu. Podczas pobytu w Paryżu zapobiegł zerwaniu konkordatu przez rząd francuski i powstrzymał likwidację niektórych zakonów. W publicystyce snuł m.in. wizję niepodległej Polski zawsze wiernej Bogu, wskazywał też na religijny wymiar powstania styczniowego, domagając się wsparcia go przez kraje katolickie. Niektóre prace: List o Polsce i Państwie Kościelnym (1860), Les catoliques et l'Église de Pologne (1863), Rome et la Pologne (1864), Kościół i postępowość (1868). Autor artykułów broniących autorytetu papieża i głoszących jego nieomylność, ponadto kilku tomów poezji.

Czajkowski Michał, Sadyk Pasza, urodził się 29.09.1804 w Halczyńcu na Wołyniu, zmarł 18.01.1886 w Borkach na Ukrainie; działacz polityczny, prozaik. Wychowany w środowisku bogatej szlachty wołyńskiej, w rodzinie o tradycjach kozackich, zafascynowany wizją wyidealizowanej Kozaczyzny, w jej wskrzeszeniu widział drogę do odzyskania przez Polskę niepodległości, a w związku z odrodzonym monarchicznym państwem przyszłą pomyślność Polski. Podobnie szansę unarodowienia „naśladowczej" literatury polskiej upatrywał w czerpaniu inspiracji z prawdziwie narodowej poezji kozackiej. Poglądy swoje, propagowane też piórem, usiłował wcielać w życie, zmieniając orientacje i protektorów, nie tracąc jednak wiary w słuszność swojej idei.
Uczestnik walk w powstaniu 1831, po klęsce znalazł się w Galicji, a 1832 we Francji, gdzie związał się z A.J. Czartoryskim, stając się jego zagorzałym zwolennikiem i agentem politycznym; w 1840 w Rzymie, od 1841 w Stambule; zręcznie i z oddaniem kierował interesami Hótel Lambert na Bliskim Wschodzie i do 1850 na Bałkanach, kiedy zagrożony na żądanie ambasady rosyjskiej wydaleniem z Turcji, przyjął islam jako Mehmed Sadyk. Mimo potępienia przez opinię publiczną starał się nadal służyć sprawie polskiej i uwielbianemu księciu z pomocą Ludwiki Śniadeckiej, z którą wziął prawdopodobnie ślub muzułmański. Podczas wojny krymskiej utworzył formację Kozaków otomańskich; pozostał ich dowódcą do 1870. Po śmierci Śniadeckiej (1866) popadł w niełaskę, opuścił armię sułtańską i - wykonując nie w pełni wyjaśniony zwrot ku panslawizmowi, pełen wiary w przywódczą misję carskiej Rosji - wrócił na Ukrainę. Przyjęcie przez rodaków nowej orientacji uznano jako zdradę narodową, co wraz z trudnościami życia osobistego stało się powodem śmierci samobójczej.
Wydał kilka tomów drobnych utworów prozatorskich (poetyckie Powieści kozackie, 1837, Gawędy, 1840, Ukrainki, 1841 i in.) oraz powieści: Wernyhora (t. 1-2, 1838; zapoczątkowanie motywu Wernyhory), Kyrdżali (1839), Anna (t. 1-2, 1840), Stefan Czarniecki (t. 1-2, 1840), Hetman Ukrainy (t. 1-2, 1841), Koszowata (1841), Owruczanin (1841). Wskrzeszał w nich przeważnie (prócz bałkańskiego Kyrdżali i współczesnej Anny) ginący świat Kozaczyzny i szlachty w ważnych momentach historycznych (wojny szwedzkie, koliszczyzna, 1812), przy czym postaci i obyczaj szlachecki ujmował realistycznie, nie bez akcentów krytycznych. Kozaków poetyzował, a historię naginał do własnych koncepcji. Egzotyka i poezja Kozaczyzny, wartka akcja jego utworów, umiejętne operowanie techniką kompozycyjną (m. in. walterskotowską), plastyka zmysłowych opisów, zwłaszcza przyrody i scen batalistycznych, liryzm patriotyczny rodem z Pana Tadeusza złożyły się na sukces czytelniczy tej spontanicznej, mało pogłębionej, ale ujmującej szczerością i naturalnością twórczości, rezultatu raczej temperamentu pisarskiego i zauroczenia poetycką iluzją niż poważniejszych przemyśleń i zamierzeń artystycznych.

Felińska Ewa , z domu Wendorff, urodziła się 26.12. 1793 we wsi Uznoha (Białoruś), zmarła 20.12. 1859 w Wojutynie na Wołyniu, matka Zygmunta Szczęsnego, pamiętnikarza i powieściopisarza. Od 1811 jest żoną brata Alojzego Felińskiego, ziemianina wołyńskiego, skazanego za udział w spisku Sz. Konarskiego na zesłanie. Przebywała wraz z nim 1839-1841 w Berezowie nad M. Białym, a następnie w 1841-44 w Saratowie. Autorka powieści obyczajowych z życia szlachty na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej w I poł. XIX w., opartych na własnych wspomnieniach Hersylia (1849), Pan deputata (1852), Siostrzenica i ciotka (1853). Zdobyła sławę pamiętnikarki, wydając w 1852-53 Wspomnienie z podróży do Syberii, obfitujące w obserwacje obyczajowe oraz Pamiętniki z życia (1856-59). W muzeum regionalnym w Torczynie, obwód wołyński, jest dział jej poświęcony.

Feliński Alojzy, urodził się w 1771 w Łucku, zmarł 23 lutego 1820 w Krzemieńcu, dramaturg, poeta. Od lat dzieciństwa przyjaźnił się z Tadeuszem Czackim, z którym sąsiadował na Wołyniu po krótkim okresie praktyki prawniczej w Lublinie, gdzie poznał także Kajetana Koźmiana. W Warszawie zetknął się ze środowiskiem literackim, należał do literackiego koła młodych, którym kierował O. Kopczyński. Jest autorem broszury Myśli do projektu formy rządu co do szlacht ymniej majętnej. Następnie był nauczycielem u Tarnowskich w Warszawie i w Dzikowie. W 1794 został jednym z sekretarzy T. Kosciuszki, a po upadku powstania kościuszkowskiego gospodarzył w dzierżawionych majątkach na Wołyniu. Od 1809 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk.W 1815 przeniósł się do Warszawy. W 1818 objąl posadę profesora i dyrektora Liceum Krzemienieckiego.
Jeden z najbardziej utalentowanych przedstawicieli klasycyzmu postanisławowskiego, jego tragedia Barbara Radziwiłłówna (wystawiona w 1817) była odbierana przez współczesnych i uważana przez następne pokolenia jako najwybitniejszy utwór klasycystycznej dramaturgii polskiej. Ponadto jest autorem kilku pieśni religijnych (w tym Hymnu na rocznicę ogłoszenia Królestwa Polskiego, znanego jako Boże coś Polskę...), tragedii Wirginia (1818) wg V. Alfieriego oraz Radamist i Zenobia (1821) wg utworu P. Crebillona, а także nielicznych wierszy (Оda do Kościuszki, 1792, Pieśń ochotnika, 1794). Wysoką ocenę, z uwagi na malownicze opisy przyrody, otrzymał jego przekład poematu J. Delile'a Ziemianin. Traktat Przyczyny używanej przeze mnie pisowni („Pamiętnik Warszawski", 1816), w którym opowiadał się za wprowadzeniem joty, wywołal polemikę z Janem Śniadeckim, zwolennikiem pisowni tradycyjnej. W 1816 wydał pierwszy tom Utworów własnych i przekładów wierszem. Tom drugi został wydany pośmiertnie.

Feliński Zygmunt Szczęsny, urodził się 01. 11.1822 w Wojutynie na Wołyniu, zmarł 17.09.1895 w Krakowie, syn Ewy Felińskiej, bratanek Alojzego Felińskiego, arcybiskup warszawski, pamiętnikarz. Po wyjeździe do Paryża w 1848 zaprzyjaźnił się z J. Słowackim, towarzyszył mu w podróży do Poznania, pomagał w porządkowaniu rękopisów, był przy śmierci i czuwał nad wykonaniem ostatniej woli. W 1855 wyświęcony na księdza, profesor Akademii Duchownej w Petersburgu, od 1862 arcybiskup warszawski. Przyczynił się do otwarcia kościołów, przeciwstawiał się manifestacjom i dążeniu do walki zbrojnej, czym wywołał niechęć społeczeństwa. W czasie powstania styczniowego związany z obozem „białych", w 1865 zesłany do Jarosławia nad Wołgą, po uwolnieniu w 1883 z zakazem powrotu do archidiecezji osiadł w Galicji. Pozostawił Pamiętniki z 1822-83 (t.1-2, 1897).

Ginczanka Zuzanna, prawdziwe nazwisko Sara Polina Gincburg, urodziła się w 1917 w Kijowie, zmarła w 1944 w Krakowie, poetka. Po ukończeniu gimnazjum w Równem studiowała na wydziale humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, aktywnie uczestnicząc w tym czasie w życiu literackim. Razem z W. Iwaniukiem, Cz. Janczarskim i innymi wchodziła w skład grupy literackiej „Wołyń"; sympatyzowała z poetami z grupy literackiej „Skamander". Swoje utwory publikowała w „Wiadomościach Literackich", „Sygnałach" i „Szpilkach". Wydała tomik poetycki O centaurach (1936), będący dojrzałą poetycko pochwałą biologicznej i zmysłowej strony życia. W późniejszych utworach dominowała refleksyjność, niepokój światopoglądowy i krytyka społeczna. Jest autorką ostrych i trafnych satyr (Łowy, Prasa, Praczki), a także satyry środowiskowej Ballada o krytykach poezję wertujących. Zamordowana przez hitlerowców. W jednym z ostatnich wierszy Non omnis moriar (1942) zawarła wstrząsający obraz własnego losu.

Godebski Cyprian, urodził się 1765 na Polesiu Wołyńskim, zginął 19.04.1809 w bitwie pod Raszynem. Poeta i prozaik. Wychowanek kolegium pijarskiego. Jeden z przywódców patriotycznej konspiracji antyrosyjskiej po III rozbiorze na Wołyniu, na skutek czego musiał zbiec do Galicji, a następnie do Włoch, gdzie wstąpił do Legionów Polskich. Prowadził pracę oświatową wśród żołnierzy. Potem w Legii Naddunajskiej. W 1802 wrócił do kraju. Debiutował w tym samym roku jako poeta, m.in. znanym wierszem Na odjazd Juliana Niemcewicza. Wraz z Z. Kosseckim wydawał 1803-1806 almanach Zabawy przyjemne i pożyteczne. Od 1805 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W Poznaniu 1806 bierze udział na prośbę gen. J. Dąbrowskiego w formowaniu wojska polskiego i walkach z Prusami. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego komendant twierdzy modlińskiej. Zginął jako dowódca pułku w bitwie pod Raszynem 1809, stając się jedną z legend tamtego czasu. Jego Dzieła wierszem (t. 1-2, 1821) zawierają utwory patriotyczne, jak znany Wiersz do legiów polskich (1805), zbliżone są do klasycyzmu oraz bajki: Grenadier filozof, Powieść prawdziwa z dziennika podróży r. 1799 (1805) przetwarza wątek biograficzny, łączy sentymentalizm z realizmem i ukazuje dzieje żołnierza francuskiego wcielonego siłą do armii. Zapoczatkował nurt literatury związanej ściśle z walką wyzwoleńczą.

Godebski Cyprian (1835-1909), wnuk poety Cypriana, polski rzeźbiarz należący do nurtu akademickiego (akademizm) 2 połowy w. XIX, nie przyswajał nowatorstwa kierunków artystycznych fin-de-sieclu np. impresjonizmu i secesji. Jego prace są oparte na tradycyjnej kompozycji i reprezentują perfekcję techniczną. Sławę zawdzięczał rzeźbom monumentalnym, np. pomniki: Mickiewicza w Warszawie (1898), Kopernika (1899) i Fredry (1900) w Krakowie, T. Szewczenki we Lwowie.

Janczarski Czesław, urodził się 02.09.1911 w Hruszwicy na Wołyniu, zmarł 19.o5.1971 w Warszawie. Poeta, autor utworów dla dzieci. Studiował na wydziale przyrodniczo-fizycznym Uniwersytetu Lwowskiego, a także filologie polską na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 30-tych należał do grupy literackiej „Wołyń", utrzymywał kontakty z „Okolicą Poetów" oraz z twórcami skupionymi wokół J. Czechowicza. Po wojnie pracował w radio, w redakcjach czasopism dla dzieci, był długoletnim redaktorem tygodnika dla najmłodszych „Miś" (od 1957)". Jego lirykę cechuje subtelność obrazów i nastrojowość tonacji, zwłaszcza w pełnych prostoty miniaturach pejzażowych. Główne zbiory wierszy: Akwarelą (1933), Błękitna chustka (1936), Wykrój liścia (1957), Dzbanek i źródło (1960), Wiersze z natury (1966), Portret z gałązek i ziół (1970). Wraz z tym wiele wierszy dla dzieci, m.in. Świerszczykowi nutki (1957), Gdzie mieszka bajeczka (1958); dużą popularnością cieszył się jego cykl bajek dla dzieci o Misiu Uszatku (1960-70). Jego utwory były tłumaczone na wiele języków europejskich.

Józewski Henryk Jan, pseudonim Niemirycz (ur. 1892 w Kijowie, zm. 1981 w Warszawie), polski polityk, publicysta, malarz. W 1910 założyciel Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej. W1919-1920 komendant Polskiej Organizacji Wojskowej w Kijowie, w 1920 wiceminister spraw wewnętrznych Ukraińskiej Republiki Ludowej, w tym samym roku powrócił do kraju. Bliski przyjaciel J. Piłsudskiego. 1929-1930 minister spraw wewnętrznych w rządzie K. Bartla, 1928-1929 i 1930-1938 wojewoda wołyński i 1938-1939 wojewoda łódzki.
Autor tzw. programu wołyńskiego, zmierzającego do budowy porozumienia polsko-ukraińskiego przez rozwój ukraińskiej samorządności i ukraińskich organizacji społecznych na terenach Wołynia i Małopolski Wschodniej oraz zwiększanie udziału Ukraińców w zarządzaniu państwem. W 1939-1940 w Komendzie Głównej Służby Zwycięstwa Polski, komendant okręgu Warszawa-Miasto, następnie komendant okręgu ZWZ Warszawa-Województwo. Współzałożyciel Biuletynu Informacyjnego, konspiracyjnej Grupy Olgierda i Polskiego Stronnictwa Demokratycznego PSD). Od 1940 redaktor dwutygodnika "Polska Walczy". Po 1945 nie ujawnił się, pozostając wraz z PSD w konspiracji. W 1953 aresztowany, w 1954 skazany na dożywocie, w 1956 zwolniony z więzienia ze względu na stan zdrowia, zajął się malarstwem.

Iwanowski Eustachy, pseudonim Hellenius, He­leniusz Eu..., Helleniusz Eustachy, urodził się w 1803 w Cha­łaimgródku w gubernii kijowskiej, zmarł 07.07.1903 i pochowany w Białopolu. Pamiętnikarz i publicysta historyczny. Urodzony, syn-jedynak Dezyderego Erazma, marszałka powiatu żytomier­skiego i matki z domu Chojeckiej, córki Jana Nepomucena, posła na Sejm Czteroletni. W latach 1825-30 kształcił się w Liceum Krze­mienieckim, dalszą naukę przerwał wybuch powstania listopadowego oraz likwidacja Liceum. Iwanowski powrócił do Chałaimgródka z zamiarem poświęcenia się gospodarce (zresztą nie najlepiej prowadzonej), jednak częste wyjazdy do po­bliskiego majątku Nenadychy, gdzie stworzył ośrodek życia towarzyskiego i kulturalnego, oraz podróże po kraju i zagranicy oderwały go od spraw majątkowych. Będąc samotny i niezależny materialnie, w swych rozlicznych podróżach zbie­rał materiały rękopiśmienne i relacje ustne do przeszłości dawnej Rzeczypospolitej, głównie ziem ukraińskich. Pomagały mu w tym i koneksje rodzinne, jak i szerokie znajomości. Olbrzymie ilości faktów, zdarzeń i opowieści, jakie nagromadził w notatkach i pamięci, posłu­żyły mu do opracowania szkiców obyczajowych stojących często na pograniczu osobistych wsponnień o ludziach i faktach lat minionych. Zawierają one mnóstwo charakterystyk, ocen, opisów, zestawień chronologicznych ułożonych chaotycz­nie, bez metody i nie wolnych od rażących błę­dów, świadomych tendencji, zaprawionych ultra­katolickim światopoglądem i opacznymi poglądami na dawne dzieje Polski. Również i styl tych książek jest ciężki i napuszony. Choć prace Iwanowskiego są kompilacyjne i oparte na przestarzałej literaturze historycznej, to jednak są często cytowane w literaturze historycznej, gdyż przytaczają lub też powołują się na niedostępny lub nieistniejący dziś materiał archiwalny. Wielotomowe często­kroć swe wydawnictwa publikował Iwanowski pod pseudo­nimami przeważnie poza granicami zaboru ro­syjskiego (Lwów, Kraków, Poznań, a nawet Paryż). W okresie powstania styczniowego pi­sywał korespondencje do „Czasu", pt. 0 stosun­kach i nadziejach za granicą, przesiąknięte klery­kalizmem i nietolerancją. Był zdecydowanie prze­ciwny powstaniu, uważał bowiem, że każda rewo­lucja niesie zalążki przewrotu społecznego; wy­chwalał złotą wolność szłachecką i sy­stem pańszczyźniany, a nawet w ciemnocie religijnej i umysłowej dostrzegał twórcze pierwiastki ładu społecznego i gwarancji jego trwałości. Początki działalności pisarskiej Iwanowskiego sięgają lat 50-tych XIX w., kiedy to ukazała się jego pierw­sza książka pt. Matka Boska na Jasnej Górze Częstochowskiej. Królowa Korony Polskiej, Pa­miątka z pielgrzymki odbytej w r. p. 1848 (Paryż 1852). Odtąd co kilka lat opuszczały prasę dru­karską nowe pozycje, jak np. Wiadamość histo­ryczna o Zgromadzeniu XX Bazylianów w Humaniu („Czas," dod. mies. 1857), Wspomnienia narodowe (Paryż 1861), Rozmowy o polskiej ko­ronie, t. 1-2 (Kr. 1873), Wizerunki Rzpltej Pol­skiej, t. 1-2 (Kr. 1891), Pamiątki polskie z róż­nych czasów, t. 1-2 (Kr, 1892), Listki wichrem do Krakowa z Ukrainy przyniesione, wyd. 2.,t.1-3 (Kr.1900-03), Wspomnienia polskich czasów dawnych i późniejszych. t. 1-2 (Kr. 1894). Cały majątek oraz zbiory (biblioteka, galeria obrazów) zapisał Żmigrodzkim, synom Czczelówny, wnuczki swej siostry.

Korzeniowski Nałęcz Apollo,urodził się 21.02.1820 w Honoratce na Ukrainie, zmarł 23.05.1869 w Krakowie, dramatopisarz, poeta i tłumacz. Ojciec J. Conrada. Zubożały szlachcic, dzierżawca majątków. Przygotowywał powstanie polskie na tyłach armii carskiej podczas wojny krymskiej (1854).W 1859 osiadł w Żytomierzu, od 1861 w Warszawie, na skutek działalności patriotycznej uwięziony i 1862-1867 na zesłaniu w Rosji. Następnie przebywał w Galicji, pracował w redakcji krakowskiego dziennika „Kraj". Autor dramatów satyrycznych z życia bogatej szlachty na Ukrainie (1854) i (wystawiony i wydany 1859), króre doceniono w następnym stuleciu. Mała część twórczości poetyckiej pt. została dołączona do . Szkice literackie, przekłady, m.in. V. Hugo, Ch. Dickensa. Na zesłaniu w Rosji napisał utwór pamiętnikarsko-historiozoficzny , opublikowany w 1864 roku.

Korzeniowski Józef, urodził się 19.03.1797 pod Brodami na Ukrainie, zmarł 17.09.1863 w Dreźnie, prozaik, dramaturg, pedagog. Uczył się w latach 1808-19 w Liceum Krzemienieckim. Kilka lat przebywał w Warszawie. W 1823 wrócił do Krzemieńca jako profesor liceum. Od 1829 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1833-1838 wykładowca filologii klasycznej na uniwersytecie kijowskim. W 1838-1846 dyrektor gimnazjum w Charkowie. Od 1846 w Warszawie, gdzie był m.in. od 1848 wizytatorem, a także członkiem Rady Wychowania. Potem w Komisji Wyznań i Oświecenia, brał udział w przebudowie systemu oświaty i założeniu Szkoły Głównej. W 1863 wyjechał do Drezna, gdzie zmarł.
Wśród licznych dramatów najbardziej znane to: Karpaccy górale (1843) - utwór nowatorski ze względu na formę i ujęcie ludowego tematu, komedia Żydzi (1843), Majątek albo imię (1860). Wybitnymi osiągnięciami w dziedzinie prozy są realistyczne powieści społeczno-obyczajowe Spekulant (1846), Kolokacja (1847), Krewni (t.1-4, 1857). Także m.in.: Nowe wędrówki oryginała (tom 1-2, 1851) oraz Dramata i komedie mniejsze (t. 1-2, 1846, seria II t. 1-2, 1851), Dramata (seria III t. 1-2, 1853), Dzieła (t. 1-12, 1871-1873), Dzieła wybrane (t. 1-8, 1954), Opowiadania (1961).

Kościuszko Tadeusz Andrzej Bonawentura (1746-1817), generał, bohater narodowy. Pochodził ze średniej szlachty, po ukończeniu szkoły średniej kształcił się w Szkole Rycerskiej, następnie jako stypendysta królewski wyjechał do Paryża. W 1774 w stopniu kapitana artylerii powrócił do kraju. Udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. W 1775 wyjechał do Ameryki, by wziąć udział w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Jako inżynier wojskowy fortyfikował Filadelfię i obozy amerykańskiej armii północnej. W 1775 mianowany został przez Kongres pułkownikiem. W walkach szczególnie odznaczył się przy oblężeniu Saratogi (1777), w 1783 mianowany został generałem brygady. W następnym roku wrócił do Polski i osiadł w swym majątku Siechnowicze. W 1789 powołany został do wojska polskiego w stopniu generała-majora. W 1792 w czasie wojny polsko-rosyjskiej walcząc w armii koronnej odznaczył się w bitwach pod Zieleńcami, a zwłaszcza pod Dubienką. Po przystąpieniu Stanisława Augusta do Targowicy podał się do dymisji i wyjechał do Lipska. W 1793 z ramienia emigracji polskiej udał się do Paryża, by uzyskać pomoc dla Polski od francuskiego rządu rewolucyjnego. Jego misja nie powiodła się. Przewidziany na przyszłego wodza powstania w Polsce, brał udział w pracach sprzysiężenia powstańczego 1793-1794. We wrześniu 1793, uznając brak możliwości zorganizowania skutecznego powstania narodowego, wyjechał do Włoch. Powrócił do Polski w marcu 1794. Naczelnik powstania kościuszkowskiego. Po ogłoszeniu insurekcji w Krakowie (24 III 1794) Kościuszko objął władzę dyktatorską jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. W czasie trwania walk stosował nową taktykę w zakresie współdziałania broni, starając się rekompensować niedostateczne uzbrojenie i wyszkolenie armii powstańczej. Wykazał duże umiejętności w zakresie fortyfikacji polowych. Rozbicie wojsk rosyjskich pod Racławicami (4 IV 1794) umożliwiło spokojniejsze organizowanie armii polskiej i pozyskanie chłopów. Dla zjednania mieszkańców wsi ogłosił dwa uniwersały (pod Winiarami 2 V i Połańcem 7 V 1794) znoszące poddaństwo osobiste i ograniczające pańszczyznę. Po klęsce pod Maciejowicami (10 X 1794) więziony w twierdzy pietropawłowskiej w Petersburgu. Zwolniony przez cara Pawła I w 1796, po złożeniu przysięgi wierności carowi, w 1797 wyjechał do Stanów Zjednoczonych. W lipcu 1798 przybył do Paryża, gdzie współdziałał przy tworzeniu Legionów polskich. Sprzeciwiał się jednak wiązaniu sprawy polskiej z Napoleonem, któremu nie ufał. W 1799 brał udział w zakładaniu w kraju Towarzystwa Republikanów Polskich. Zmarł w Szwajcarii (w Solurze), gdzie spędził ostatnie lata swego życia. Pochowany na Wawelu.

Kraszewski Józef Ignacy, pseud. Bogdan Bolesławita, urodził się 28.07.1812 w Warszawie, zmarł 19.03.1887 w Genewie. Powieściopisarz, prozaik, poeta, publicysta, krytyk, dziennikarz, wydawca, malarz i rysownik, działacz społeczny i polityczny. W 1829 rozpoczął studia literackie na Uniwersytecie Wileńskim. W 1830-1832 w areszcie za udział w tajnym związku młodzieży. Wyjechał do majątku ojca w Dołhe, a w 1837-1853 gospodarował w majątkach Omelno, Grodziec i Hubin na Wołyniu. W 1853-1859 mieszkał w Żytomierzu, następnie w Warszawie, gdzie objął kierownictwo „Gazety Codziennej" (1861 przemianowanej na „Gazetę Polską"). Na początku 1863 wyjechał do Drezna, skąd współpracował z polskimi czasopismami i wydawnictwami. W 1868-1871 miał własną drukarnię, publikując m.in. wydawnictwa periodyczne, jak „Tydzień". W 1883 aresztowany i oskarżony o współpracę szpiegowską z Francją, był skazany i więziony. W 1885 udało mu się wyjechać za kaucją za granicę, przebywał we Włoszech i Francji.
Ogromny ilościowo i różnorodny gatunkowo dorobek Kraszewskiego, liczący 223 powieści, nie ma sobie równych w literaturze polskiej, jest także fenomenem w skali międzynarodowej. W warszawsko-wołyńskim okresie twórczości, nawiązującej często do realiów ukraińskich,  dominuje współczesna proza obyczajowo-społeczna, jak: Poeta i świat (1839), powieści poświęcone życiu ludu: Historia Sawki (1842), Ulana (1843), Budnik (1847), Ostap Bondarczuk (1847), Chata za wsią (1852), Jermoła (1855), Historia kołka w płocie (1860), oraz krytyczny obraz szlachty i coraz częściej deklasującego się ziemiaństwa: Latarnia czarnoksięska (1843-1844), Komedianci (t.1-2, 1851), Interesa familijne (1853), Dwa światy (1856), Ostatni z Siekierzyńskich (1851). Także powieści podejmujące problematykę filozoficzną, jak Sfinks (t. 1-4, 1847), Powieść bez tytułu (1855), Metamorfozy (1859). W okresie drezdeńskim zajmował się szczególnie powstaniem styczniowym i jego skutkami, z różnych punktów widzenia: od pełnej aprobaty po negację walki zbrojnej, np. Dziecię Starego Miasta (1863), Para czerwona (1864), Dziadunio (1869). W wielu znanych utworach popowstaniowych pojawia się radykalizm społeczny, potępiający próżniacze życie arystokracji i szlachty oraz egoistycznych dorobkiewiczów: Morituri (1874), Wielki nieznajomy (1871-1872), Pamiętnik panicza (1875). Od początku swojej twórczości interesował się Kraszewski powieścią historyczną, zbliżoną do faktografii i pozbawioną wybujałej fabuły, ale dopiero w Zygmuntowskich czasach (1846) udało mu się stworzyć własny udany jej model, w pełni rozwinięty po wyjeździe z kraju, m.in.: Hrabina Cosel (1874), Brühl (1875), Warszawa w 1794 roku (1873), Macocha (t. 1-3, 1873). Od 1876 zaczął publikować cykl powieści historycznych złożony z 29 utworów w 79 tomach, obejmujących dzieje Polski od czasów bajecznych w Starej baśni (t. 1-3, 1876) po Saskie ostatki (powstały 1886). Opisał również Rzym za Nerona (1864). Utwory poetyckie i dramatyczne w większości nie przetrwały próby czasu. Publikował także szkice z podróży po ziemiach polskich i obcych krajach (wśród nich Spomnienia Litwy, Wołynia i Polesia), prace historyczne, jak Polska w czasie trzech rozbiorów 1772-1799 (tom 1-3, 1873-1875), Studia literackie (1842), książki publicystyczne w rodzaju Sprawa polska w roku 1861 (Paryż 1862). Wydawał też źródła historyczne. Pozostawił w dorobku znaczną ilość rysunków, związanych także z Wołyniem.

Malczewski Antoni, urodził się 03.06.1793 w Warszawie lub w Kniahininie na Wołyniu, zmarł 02.05.1826 w Warszawie; poeta. Syn generała targowickiego, który roztrwonił znaczny majątek. Grób jego matki znajdował się na cmentarzu w Dubnie. Nie ukończywszy Liceum Krzemienieckiego wstąpił 1811 do wojska Księstwa Warszawskiego, był m.in. adiutantem gen. K. Kosseckiego, brał udział w fortyfikowaniu Modlina, gdzie przebył oblężenie 1813. W 1816 wystąpił z armii i wyjechał w kilkuletnią podróż po Niemczech, Szwajcarii, Włoszech, Francji i może Anglii; początkowo towarzyszył Franciszce Lubomirskiej, z którą łączyło go głębsze uczucie. W sierpniu 1818 dokonał pierwszego wejścia na Aiguilie du Midi (3843 m) w masywie Mont-Blanc. Własne przeżycia i wpływ literatury romantycznej, z którą zapoznał się bliżej za granicą, zwłaszcza dzieła W. Scotta i Byrona, uformowały ostatecznie jego osobowość jako romantyka rozczarowanego upadkiem Napoleona, zafascynowanego tragizmem losu jednostki w społeczeństwie uwikłanej w historię. Do kraju wrócił w 1821, początkowo przebywał na Wołyniu, być może już wtedy zaczął pisać powieść poetycką Maria (1825). Utwory pisane później zaginęły.

Olizar Gustaw, hrabia, pseudonim A. Filipowicz, urodził się 03.05.1798 w korostyszewie na Żytomierszczyźnie, zmarł 02.01.1865 w Dreźnie, brat Narcyza Olizara, polski poeta, pamiętnikarz, działacz narodowy. W rodzinnym majątku w Korostyszewie gospodarował od 1816, angażując się w życie społeczne, m. in. jako zwolennik uwłaszczenia chłopów. W 1825 podczas pobytu na Krymie zawarł znajomość z A. Mickiewiczem. Więziony za związki z dekabrystami (1825) i konspirację przygotowującą powstanie listopadowe. Na emigracji zetknął się w 1847 w Ostendzie z J. Słowackim. Autor m.in. Pamiętników 1798-1865 (1892) oraz zbioru poezji Spomnienia (cz. 1-2, 1841-1842).

Olizar Narcyz, hrabia, urodził się w 1794 roku w Zahorowie na Wołyniu, zmarł 09.08.1862 w Sadach k. Poznania, brat Gustawa; działacz polityczny, publicysta, pamiętnikarz. Ukończył Liceum Krzemienieckie, uczestnik spisku przedpowstaniowego w guberni wołyńskiej, której reprezentantem był w sejmie 1831 roku, potem na emigracji we Francji w obozie Hotelu Lambert. Dużą popularność zyskały jego Pamiętniki polskie, t.1-2,1844, przełożone na francuski i niemiecki, zawierające opis powstania na Wołyniu oraz uwięzienia i ucieczki autora. Był ponadto autorem zbioru satyrycznych obrazków z życia ziemiaństwa kresowego Pamiętnik oryginała, t.1-2,1853, opartych głównie na wspomnieniach, oraz malarzem pejzażystą.

Orda Napoleon, urodził się 11.02.1807 w Worocewiczach k. Pińska, zmarł w 1883; akwarelista i rysownik. Po 1831 przebywał we Włoszech, Szwajcarii, a głównie w Paryżu, gdzie uczył rysunku. Przyjaźnił się z Chopinem. Od 1856 w Polsce. Podczas licznych wędrówek po kraju zgromadził wiele prac przedstawiających widoki miast i zabytków architektury, które opublikował w Albumie widoków Polski, 18730-83, wśród nich litografie oraz rysunki z Wołynia, przedstawiające zamki, pałace, ruiny zabytków m.in. w Antoninach, Białokrynicy, Cudnowie, Hołobach, Krzemieńcu, Lachowcach, Lubarze, Łucku, Międzyrzeczu Ostrogskim, Młynowie, Mołoczkach, Ołyce, Żółkwi, Podhorcach, Równem, Sławucie, Włodzimierzu Wołyńskim, Żytomierzu.

Przybylski Ryszard, urodził się 01.04.1928 w Równem, eseista, literaturoznawca, tłumacz. Studiował 1948-55 filologię polską na Uniwersytecie Warszawskiem, od 1952 w Instytucie Badań Literackich PAN. W latach 70. był kierownikiem literackim Teatru Narodowego w Warszawie. Badacz literatury polskiej i rosyjskiej, łączący analizę utworów w kontekscie epoki i na tle tradycji z dążeniem do uwydatnienia ich wartości uniwersalnych. Autor monografii o F. Dostojewskim (Dostojewski i „przeklęte problemy", 1964), licznych esejów w czasopismach, skupił swoje zainteresowania wokół problemów neoklasycyzmu w Polsce i w Europie, szczególnie jako krytyk i twórca programu tego kierunku we współczesnej poezji polskiej (szkic Et in Arkadia ego (1966), To jest klasycyzm (1978), liczne artykuły, zwłaszcza pamflet Koźmianek-zaścianek). W traktacie Klasycyzm, czyli Prawdziwy koniec Królestwa Polskiego (1983) jako pierwszy pokazał w literaturze klasycyzmu postanisławowskiego próbę intelektualnego i literackiego sprostania historycznemu wyzwaniu, jakim była utrata niepogległości. Ponadto jest autorem monografii o międzywojennej prozie J. Iwaszkiewicza (Eros i Tanatos, 1970)), eseju Ogrody romantyków,1978) oraz Podróż Juliusza Słowackiego na Wschód,1982), a także zbioru szkiców o dramaturgii Wtajemniczenie w los (1983). Przetłumaczył i opracował Poezje (1971) oraz zbiór szkiców literackich Słowo i kultura (1972) O. Mandelsztama, a także pamiętniki Anny Dostojewskiej Mój biedny Fiedia (1971). 

Radziwiłł Albrycht Stanisław, urodził się 01.07.1593 w Ołyce na Wołyniu, zmarł 12.11.1656 w Gdańsku; kanclerz wielki litewski, pamiętnikarz. Kształcił się w Akademii Wileńskiej, w Lowanium oraz we Francji. W 1624-25 towarzyszył królewiczowi Władysławowi w podróży po Europie. Brał czynny udział we wszystkich sejmach w okresie swego życia. Pozostawił drukiem szereg dzieł religijnych oraz rękopis ogromnego pamiętnika po łacinie w formie diariusza Memoriale rerum gestarum in Polonia 1632-1656(wyd. 1968-75, a w przekładzie polskim, t.1-3, 1980)), który jest źródłem historycznym do dziejów Polski za panowania Władysława IV. Wypowiadał w nim również własne opinie o wydarzeniach, przytaczał dokumenty.

Słowacki Juliusz, urodził się 04.09.1809 w krzemieńcu na Wołyniu, zmarł 03.04.1849 w Paryżu, polski poeta, dramatopisarz. Jeden z najwybitniejszych twórców romantycznych, nazywany - obok A. Mickiewicza i Z. Krasińskiego - "wieszczem". W 1825-1828 studiował prawo na Uniwersytecie Wileńskim. W 1829 wyjechał do Warszawy i podjął pracę jako aplikant w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. 1831 zatrudniony w Biurze Dyplomatycznym Rządu Narodowego, wyjechał do Drezna, skąd udał się jako kurier dyplomatyczny do Londynu i Paryża, gdzie osiadł po zakończeniu misji. W1832-1836 przebywał w Genewie, co miało wpływ na jego twórczość, np. poemat miłosny W Szwajcarii (1839). W 1836 odbył podróż do Włoch, skąd wyruszył do Grecji, Egiptu i Palestyny (Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, 1836-1839, wydanie pośmiertne w całości 1866). W 1838 powrócił do Paryża. Poeta zmarł na gruźlicę i został pochowany na cmentarzu Montmartre. W 1927 roku jego prochy przewieziono do kraju i złożono obok Mickiewicza w krypcie na Wawelu.
Debiutował anonimowo 1830 w Melitele powieścią poetycką Hugo. W 1832 opublikował tomy 1-2 Poezji, gdzie znalazły się powieści poetyckie: Żmija, Jan Bielecki, Hugo, Mnich, Arab, tragedie Mindowe oraz Maria Stuart. Tom 3 1833) zawierał m.in.: powieść poetycką Lambro, poemat Godzina myśli i liryki pisane w czasie powstania listopadowego. Wielkie dramaty Słowackiego: Kordian (1834), Horsztyński (1835), Balladyna (1839), Fantazy (wydany 1866), Mazepa i Lilla Weneda (1840), Ksiądz Marek (1843), Sen srebrny Salomei (1844), Zawisza Czarny (1844-1845), Samuel Zborowski (1845), parafraza Księcia niezłomnego P. Calderona (1844). Poematy: Anhelli (1838), Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle (1839), Ojciec zadżumionych i Wacław zostały wydane wraz z poematem W Szwajcarii pt. Trzy poema (1839). Nieukończony poemat dygresyjny Beniowski (1866).
Poglądy filozoficzne, formułowane szczególnie w ostatnich latach życia pod wpływem myśli A. Towiańskiego, wyraził m.in. w traktacie poetyckim Genezis z Ducha (1844), we fragmentach pisanych w latach 1845-1846, ułożonych później przez badaczy w tzw. Poemat filozoficzny oraz w eposie historiozoficznym Król-Duch (powstanie 1845-1849, rapsod 1 wydany 1847) i w Odpowiedzi na Psalmy przyszłości; (1848). Rozwinął tzw. doktrynę genezyjską, wyjaśniającą sens świata za pomoc± argumentów zaczerpniętych z różnych gałęzi nauki. Genezyjski mesjanizm Słowacki tłumaczył klęski i cierpienia Polski jako szczególny rodzaj doświadczenia skłaniającego naród do wielkiego wysiłku duchowego na drodze ku samodoskonaleniu. Słowacki był wielkim nowatorem i znakomitym artystą słowa.

Tretiak Józef, urodził się 23.09.1841 w Małych Biskupicach (obecnie Panasiwka) na Wołyniu, zmarł 18.03.1923 w Krakowie, historyk literatury, krytyk. Brał udział w powstaniu styczniowym (naczelnik Kijowa, zastępca komisarza województwa kijowskiego). Studiował w Kijowie, po powstaniu jako emigrant w Zurychu i Paryżu, potem we Lwowie, gdzie przebywał 1867-1886 i pracował jako recenzent literacki i teatralny „Gazety Narodowej" oraz jako nauczyciel. W 1886 przeniósł się do Krakowa, gdzie został profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Tretiak debiutował jako poeta i pisarz. Jednakże większe znaczenie mają jego prace historycznoliterackie i krytyczne. Najważniejsze prace: Franciszek Karpiński i jego poezja (1876), O bajronizmie w poezji polskiej (1879), Mickiewicz w Wilnie i w Kownie (t. 1-3, 1882-84), Młodość Mickiewicza (1898), Adam Mickiewicz w świetle nowych źródeł (1917), Obrazy nieba i ziemi w „Panu Tadeuszu" (1898), Juliusz Słowacki (t.1-2, 1903-04) oraz Bohdan Zaleski (t.1-3, 1911-1914. W pracach o Mickiewiczu przedstawił środowisko geograficzne i kulturowe poety oraz opracował w oparciu o źródła biografię poety. Jest także autorem artykułów o Z. Krasińskim.
Głównym przedmiotem jego badań był romantyzm, ale zajmował się również literaturą staropolską i oświeceniową, pisał również o pisarzach okresu pozytywizmu, atakował z pozycji moralistycznych naturalizm.. Zajmował się także literaturą rosyjską i ukraińską (Mickiewicz i Puszkin,1906, Dawna poezja ruska, 1918, Pro wpływ Mickewycza na poezyju Szewczenka, 1892).

Truchanowski Kazimierz, urodził się 09.10.1904 w Romanowie na Wołyniu, prozaik, tłumacz. Uczył się w Żytomierzu i Kijowie, do Polski wrócił w 1925. Przez wiele lat pracował w leśnictwie, w okresie okupacji w województwie kieleckim. Po wojnie początkowo związany z Łodzią, potem z Warszawą, gdzie w 1947 wszedł do grupy literackiej „Wiadomości Literackich". Twórczość Truchanowskiego zawiera pewne analogie do B. Schulza i F. Kafki (w zakresie motywów i przedstawienia świata), wyraża pragnienie dokonania osądu filozoficzno-moralnego współczesnej cywilizacji jako wrogiej naturze i człowiekowi, naruszającej odwieczny rytm życia. Swoje diagnozy pisarz zamyka w formie rozległych paraboli, z groteskowo zdeformowanych elementów świata realnego buduje fantastyczne dziedzictwo koszmaru sennego, niosącego znaczenia symboliczne i alegoryczne, znosi granice między rzeczywistością obiektywną i świadomością bohatera. Tematem trylogii Zatrute krynice (Ulica Wszystkich Świętych, 1936, Apteka pod słońcem, 1938, Spisek demiurgów,1947) jest uniwersalny mechanizm władzy i proces wyradzania się liberalnej demokracji w faszyzm. W tetralogii Młyny boże (Niepokój, 1961, Tyranie, 1963, Zdejmowanie masek, 1965, Piekło nie zna snu, 1967), której akcja dzieje się w symbolicznym Mieście, przedmiotem opisu są relacje samotnej jednostki z instytucjami władzy, bohaterska obrona własnej niezależności psychicznej w świecie, w którym dominuje kultura zinstytucjonalizowana. Problemy te rozwija i podsumowuje powieść Zamykanie bram (1973), a futurologiczne widzenie katastrofy cywilizacji oraz odrodzenie rodu ludzkiego na ruinach starej kultury Dzwony piekła (1977). Nieco inny charakter ma powieść Tais ze słoneczkiem czyli Droga do nieba (1957), studium osobowości młodego wrażliwego człowieka, który nie znosi widoku krwi, ale jest zdolny do zabijania, a także opowiadania ze zbioru Nocne oratoria (1957), Cudowne Włosy Weroniki (1959), Całowanie ziemi (1977).
W dorobku translatorskim Truchanowskiego dominują głównie utwory klasyków prozy rosyjskiej (zwłaszcza opowiadania Czechowa i Tołstoja, a także Zamek F. Kafki oraz Człowiek bez zalet R. Musila.

Worcell Stanisław, hrabia, urodził się 26.03.1799 w Stepaniu na Wołyniu, zmarł 03.02.1857 w Londynie; działacz i pisarz polityczny, publicysta. Wychowanek Liceum Krzemienieckiego w 1814-19, debiutował 1820 pod pseudonimem Gryzomir Tukan. Uczestnik powstania 1831 i poseł na sejm powstańczy. Przebywał na emigracji we Francji, Belgii i Anglii, współpracował z J. Lelewelem. Współzałożyciel w 1835 Gromad Ludu Polskiego, których ideologię zawarł w pracy O własności, powstała 1836, wyd. 1854. W swych poglądach łączył francuski socjalizm utopijny z wątkami ewangelicznego chrześcijaństwa.

Zapolska Gabriela, właściwie Maria Gabriela Śnieżko-Błocka, z Korwin-Piotrowskich, pseudonimy: Józef Maskoff, Walery Tomicki, urodziła się 30.03.1857 w Podhajcach na Wołyniu, gdzie w miejscowej szkole jest jej niewielkie muzeum, zmarła 21.12.1921 we Lwowie: dramatopisarka, prozaik, publicystka. W 1882, po zerwaniu z rodziną i mężem, została aktorką, występując w Krakowie, Lwowie, Poznaniu i w galicyjskich zespołach wędrownych. W 1889 wyjechała do Paryża, gdzie grywała drobne role w teatrzykach bulwarowych, od 1892 w Théâtre Libre A. Antoine'a, od 1895 także w modernistycznym Théâtre de l'Oeuvre. Po powrocie do kraju występowała m.in. w teatrach Krakowa i Lwowa. Od 1904 we Lwowie, zorganizowała wraz z drugim mężem, malarzem   S. Janowskim, zespół teatralny, z którym objeżdżała Galicję.
Związana z naturalizmem, ukazywała bez osłonek drastyczne strony obyczajowości, głównie drobnomieszczańskiej, narażając się na ataki kół konserwatywnych i katolickich.
Opublikowała m.in.: zbiory opowiadań - Akwarele (1885), Z dziejów boleści (1890), cykl Menażeria ludzka (1893). Powieści społeczno-obyczajowe, np.: Kaśka Kariatyda (Przegląd Tygodniowy 1885-1886, wydanie książkowe 1888), Zaszumi las (1899), głośna Sezonowa miłość (tom 1-3, 1905) i jej kontynuacja Córka Tuśki (1907). Do najwybitniejszych utworów scenicznych Zapolskiej należą komedie obyczajowe atakujące mieszczańską moralność: Żabusia (1897), Moralność pani Dulskiej (1906), Ich czworo (1907), Skiz (1908), Panna Maliczewska (1910).Wg utworów Zapolskiej zrealizowano m.in. filmy: Carewicz M. Fuchsa (1918), Tamten W. Lenczewskiego (1921), O czym się nie mówi E.Puchalskiego (1924) i M. Krawicza (1939), Policmajster Tagiejew J. Gardana (1929), Moralność pani Dulskiej B. Niewolina (1930, pierwszy polski film z nagraniem dźwięku na płytach gramofonowych). W Czechosłowacji Moralność pani Dulskiej zrealizował J. Krejčik (1958).